2020 dünya için pek iyi geçmese de bilimsel alanda çok büyük gelişmelere şahit olduk. 26 Ekim 2020 tarihinde eş zamanlı olarak Nature Astronomy dergisinde yayınlanan iki makale bu gelişmelere bir örnek niteliği taşımakta.

Apollo 11 görevinden bu yana Ay hakkında bilgilerimiz hep kupkuru, bir çöl gibi olduğu yönündeydi. Bu görüşümüzü değiştirecek ilk veriler 2009 yılında Ay’da görev yapan robotlar tarafından geldi. Bu kanıtlar Ay’ın kupkuru değil de nemli bir toprağa sahip olduğunu kanıtladı ama bunun miktarı ölçülemedi.

26 Ekim’de yayınlanan makalede ise Kızılötesi Astronomi için Stratosferik Gözlemevi (SOFIA) adı verilen görev sayesinde Ay’ın güneş gören yüzeyinde tespit edilen nemliliğin sebebinin su(H2O) olduğunu ve bu suyun miktarını ölçebildiklerini açıkladılar. Yayınlanan makalenin baş yazarlarından olan Casey Honniball şöyle diyor:

“SOFIA öncesindeki gözlemlerde bir çeşit hidrojen olduğunu biliyorduk ama ne kadar olduğunu ve eğer varsa bizim bildiğimiz tarzda her gün içtiğimiz bir su mu (H2O) yoksa bir temizleyici mi (OH) olduğunu bilmiyorduk.”

Neden Ay’ın Güneş Gören Yüzeyinde Su Bulunması Bu Kadar Önemli?

NASA’nın yöneticisi olan Jim Bridenstine Twitter’dan yaptığı paylaşımda SOFIA ile Ay’ın Güneş gören yüzeyinde ilk kez su keşfettiklerini belirtmesi ardından birçok yerde büyük yankı uyandırdı.

Bunun sebebini şöyle açıklayabiliriz: Ay’ın atmosferi yok denecek kadar incedir ve doğal olarak bu atmosfer Güneş ışınlarını yeteri kadar soğuramaz. Ay’ın yüzeyinde su varsa (elbette buz halinde olacaktır) Güneş’ten gelen bu yüksek enerjili ışınlar suyu buharlaştırıp uzaya salması gerekir. Ama bir şekilde bu su Ay yüzeyinde kalıyor.

“Kalın bir atmosfer olmadan Ay yüzeyindeki su uzayda kaybolmalı fakat bir şekilde görüyoruz ki su var. Bir şey suyu üretiyor ve bir şey o suyu orada tutuyor olmalı.”

 Casey Honniball

Ay yüzeyindeki suyun bulunmasının birkaç açıklaması olabilir. Örneğin Ay’ın yüzeyindeki kraterlerden sorumlu olan küçük meteoritler onlara mikrometeoritler diyoruz. Ay’a su bu mikrometeoritler sayesinde gelmiş olabilir.

Bir diğer olasılık ise Güneş rüzgarlarıyla gelen hidrojenlerin Ay yüzeyindeki oksijenlerle tepkimeye girip bu suyu oluşturmuş olması.

SOFIA Nedir? Nasıl Çalışır?

SOFIA en büyük gözlem merkezi olarak biliniyor. Gözlem yapma şekli ise çok farklı. Bir Boeing 747 içerisine yerleştirilen büyük bir teleskop uçakla belirli bir irtifaya çıkıyor ve ardından teleskopla bilim insanları Ay’ın gözlemini yapıyor. Bunun nedeni ise eğer yeryüzünden gözlem yapmaya çalışılsa Dünya’nın ürettiği kızılötesi ışınlarla gözlem yapmak istedikleri ışınlar birbirine karışıyor. Bu karışıklığı en aza indirmek içinse böyle bir yol izliyorlar.

Çalışma mantığını merak edenler buraya tıklayarak NASA’nın yaptığı videoyu inceleyebilirler.

Ay’ın çok kraterli bir yüzeyi olduğunu yakından çekilmiş fotoğraflarını incelediyseniz farketmişsinizdir. Bu kraterlerin bazı kısımları milyonlarca senedir güneş ışığı almamaktadır yani gölgede kalmışlardır. Yapılan önceki araştırmalarda Ay’daki suyun yalnızca bu gölgede kalan kısımlarda olduğu keşfedilmişti ama bu yeni keşifte sadece bu alanlarda değil Ay’ın birçok yerinde su olduğu keşfedildi. Ayrıca tahmin edilenin çok üzerinde bir su oranı tespit edildi. (Milyonda 100-412 parça arası)

Bu su Ay’ın en büyük kraterlerinden olan ve Dünya’dan da görülebilen Clavius kraterinde tespit edildi.

SOFIA nın su keşfettiği yer- Clavius krateri
Kırmızı çemberle gösterilen yer Clavius Krateri
Fotoğraf:NASA

Keşfedilen bu suyun kullanılması için çok miktarda topraktan arındırılması gerekiyor. NASA’nın ve diğer uzay ajanslarının Ay’a yapacağı görevlerde bu su kaynakları üzerine eğileceği tahmin ediliyor. Ayrıca bu suyun nereden kaynaklandığını ve nasıl Ay yüzeyinde tutulduğu üzerine de birçok araştırma yapılacağını tahmin etmek gayet normal.

NASA 2024 yılında Artemis isimli göreviyle tekrardan Ay’a insanlı görevlere başlayacağını duyurmuştu. Artemis göreviyle bir erkek ve bir kadın astronotu Ay’a gönderecek olan NASA, astronotların ineceği yer üzerine araştırmalarını sürdürürken bu buluş NASA’nın seçeneklerini artırdı.

Artemis Planı
Çizim:NASA

10 yıl içerisinde de Ay’da kalıcı bir üs kurma planlarına başlayacağını bildiren NASA için bu buluş çok büyük bir önem taşıyor. Ayrıca Artemis görevi Ay’da üs kurmak için atılan adımların ilki olma unvanına sahip.

NASA’nın “Biz Gidiyoruz” isimli çok güzel bir videosu var. Ay görevi için yaptıklarını anlatıyor. İzlemenizi kesinlikle tavsiye ederim.

Nature Astronomy dergisinde yayınlanan iki makale: (tıklayarak makalelere ulaşabilirsiniz)

Starlink Projesi