Bu yazı Yıldızlar yazı dizisinin 9. yazısıdır. Yazı dizisine ulaşmak için buraya tıklayınız.

NOT: Yazı dizisi boyunca görseller üzerine tıklayarak kaynaklarına ulaşabilirsiniz.

Beyaz cücelerin oluşumundan bahsederken; yıldızın kütlesinin yetmediğinden ve dış kabuğunu bıraktığından bahsetmiştim. Eğer yıldız yeteri kadar kütleye sahipse (bu kütle Güneş’in 1.5 katından fazla bir kütleye tekabül etmekte) dış katmanları bırakmaz ve çekirdekte nükleer tepkimeler devam eder. Çekirdekte füzyonuna devam edilen helyum bir süre sonra bittiğinde yaşanan çöküş ardından çekirdekte karbonların füzyonuna başlanır. Karbonların füzyonu sonucunda ortaya çıkan enerji helyumdan daha fazladır. Bu da yıldızdaki sıcaklığı basıncı daha fazla artırır ve füzyon tepkimeleri hızlanır. Karbon ardından Neon; neondan sonra oksijen; sonra silisyum; füzyon tepkimeleri devam ederken sıra demire gelir. Demir elementinin diğer elementlerden farklı bir özelliği vardır. Demirin füzyonu için gereken enerji bu tepkime sonunda çıkan enerjiden daha fazladır. Bu da yıldızda enerji kaybına sebep olur.

Süpernova

Yıldızları hayatta tutan dengeden söz etmiştim. Bu dengeyi bozan demirin füzyonudur. Kütle çekimine karşı koyacak nükleer enerji elde edilemeyince yıldız hızla çekirdeğe doğru çöker. Bu hızlı çöküşün karşısında çekirdek inanılmaz derecede sıcaklık ve basınca maruz kalır. Çekirdek bu baskıya dayanamaz ve inanılmaz şekilde patlar. Bu olaya süpernova denir. Süpernova sonucunda çıkan enerji o kadar fazladır ki; süpernovanın bir saniyesinde ortaya çıkan enerji, Güneşin tüm hayatı boyunca ürettiği enerjiden fazladır.

Bildiğimiz tüm ağır elementler bu süpernovalar sonucu oluşmuştur. (Altın, gümüş, cıva gibi)

Kepler Süpernovası
Kepler Süpernovası
Kaynak:NASA/ESA/JHU/R.Sankrit & W.Blair

Nötron Yıldızı

Beyaz cüceler çöken kütleye karşı elektronların enerjisi karşı koymuştur. Ama süpernovada çöken kütle o kadar büyüktür ki elektronlar karşı koyamaz ve çekirdekteki protonlarla birleşir. Bu da nötron yıldızlarını oluşturur.

Bir sanatçının gözünden nötron yıldızı
Bir sanatçının gözünden nötron yıldızı
Kaynak:[Michele Diodati / Universe Sandbox²]

Nötron yıldızları evrendeki en yoğun yıldızlar olarak biliniyorlar. Aniden çekirdeğe çöken kütle ortalama 10 kilometre çapında bir yıldızın içindedir. Bir çay kaşığı nötron yıldızı milyonlarca ton kütleye, milyonlarca derece sıcaklığa ve Dünya’nın çekim gücünün 100 milyar katı çekim gücüne sahiptir.

Aşırı yoğunlukları sebebiyle saniyede binlerce kez kendi etraflarında dönerler. Dönme sonucu oluşturdukları manyetik alanları o kadar kuvvetlidir ki; yıldızın ışığı sadece bu manyetik alanın kutup noktalarından çıkabilirler. Eğer bu yıldızı görseydik bir deniz fenerine benzer şekilde ışık yaydığını gözlemlerdik. Ve bu tür yıldızlara da pulsar denir. Pulsarlar o kadar dakiklerdir ki saati ona bakarak ayarlayabilirsiniz.

Bu illüstrasyonda yüklü parçacıklar pulsarın manyetik alan çizgileri (mavi çizgiler) boyunca hareket eder ve bu hareketleri sonucunda deniz fenerine benzer gama ışını (mor renkte gözükenler) oluşturlar.
Bu illüstrasyonda yüklü parçacıklar pulsarın manyetik alan çizgileri (mavi çizgiler) boyunca hareket eder ve bu hareketleri sonucunda deniz fenerine benzer gama ışını (mor renkte gözükenler) oluşturlar. Kaynak:NASA

Magnetarlar

Nötron yıldızlarının dönme hızları ve manyetik alanları uygun bir noktaya gelince bu dönüş bir dinamo etkisi yaratır. Ve yıldız ısı ve dönüşünden gelen enerjiyi de manyetik alana çevirir. Bu da normalden çok daha fazla bir manyetik alana sahip olmasını sağlar. Bu tarz yıldızlara da magnetar denir. Evrendeki en güçlü manyetik alana sahip maddelerdir (1010 Tesla). Magnetarlarda herhangi bir canlılık olması mümkün değildir çünkü 1000 kilometre çevresindeki her şeyin atomik yapısını bozar.

Son ve en ilginç yazıya buradan ulaşabilirsiniz.