Bu yazı Yıldızlar yazı dizisinin 5. yazısıdır. Yazı dizisine ulaşmak için buraya tıklayınız.

NOT: Yazı dizisi boyunca görseller üzerine tıklayarak kaynaklarına ulaşabilirsiniz.

Yıldız konusunu anlamak için iki kavrama göz atacağız. Kadir(magnitude) ve parlaklık(luminosity) kavramları yıldızların özellikleri hakkında bize bilgi veren iki kavramdır.

Kadir (Magnitude)

TDK’ye göre kadir; Bir yıldızın parlaklık bakımından bulunduğu basamak, demektir.

Kadir kavramı ilk kez M.S. 2.yüzyılda Batlamyus ortaya atmıştır. Batlamyus çıplak gözle gökyüzünü incelemiş ve gökyüzünde gördüğü yıldızları parlaklık olarak 1-6 arasına yerleştirmiştir. En parlak yıldıza 1, en soluk yıldıza 6 değerini vermiştir.

Batlamyus sonrasında gelişen astronomi bilimi insanlara daha iyi gözlem yapma imkanı sağlamış ve bilim insanları, Batlamyus’un yaptığı bu değerlendirmeye bazı eklemeler yapmışlardır. Batlamyus Vega yıldızına 1 kadir değer vermiştir ama zamanla ondan daha parlak olan yıldızların varlığı keşfedilmiş ve bu sebeple sisteme 0 ve negatif değerler de eklenmiştir. Örneğin gökyüzündeki en parlak yıldız olan Sirius -1.42 kadirdendir.

Kadirden bahsedildiğinde iki çeşit kadir vardır. Birinden bahsettik; cisimlerin Dünya’dan görülen parlaklıkları. Bir diğer çeşidi ise mutlak kadir(absolute magnitude). Mutlak kadirle kadir arasındaki fark şudur; biz yıldızlara Dünya’dan bakarken onları Dünyaya olan uzaklıkları ile bağlantılı olarak; parlak veya sönük görürüz. İşte mutlak kadirde yıldızın Dünya’dan bağımsız olarak parlaklığını temsil etmektedir.

Kadir terimini gezegenler, Ay ve elbette Güneş’in parlaklığı için de kullanabiliriz. Güneş -26.8 kadirdendir. (Unutmayın sayı ne kadar küçükse o kadar parlak demektir.) Ay dolunay evresindeyken -12.5, Venüs en parlak anında -4.4, Satürn -0.55, Mars ve Jüpiter ise -2,94 kadirdendir.

Çıplak gözle görme sınırı 6’dır(elbette bazı keskin gözlü insanlar 7 ve 8 kadirleri görebilir ve hatta Jüpiter’in en büyük uydularını dahi görebilir.). Bu sebeple sistemimizdeki diğer gezegenler (Neptün 8,2 ve Plüton 13,7) çıplak gözle görülemeyecek kadar sönüktürler. Uranüs ise 5.6 kadir parlaklığıyla tam olarak sınırda bulunmaktadır.

Parlaklık (Luminosity)

TDK’ye göre parlaklığın tanımı; Bir ışık kaynağının verdiği ışığın, göz gibi bir alıcının üzerinde yaptığı etki, şeklindedir.

Kadir’den bahsederken yıldızın ne kadar ışıdığından bahsetmiştik. Parlaklık kelimesine geldiğimizde yıldızın gücünden bahsediyoruz. Yani yıldızın yaydığı ışınların enerjisi. Eğer güçten bahsediyorsak birimimiz watt(w) demek oluyor. Ama watt kullandığımız zaman ortaya inanılmaz büyük rakamlar çıkıyor. Örneğin Güneş’in gücü 3,846×1026 watt‘dır. Bu sebeple yıldızların parlaklığını belirtirken genelde Güneş’i baz alarak söyleriz. Örneğin; alpha centauri a için Güneşin 1.3 katı parlaklığında deriz.

Yıldızların parlaklığı da yüzey sıcaklığı ve büyüklüğüne bağlı olarak değişmektedir.

Kaynaklar:

Yazı serisinin devamı