starlink uydu treni

Yukarıda gördüğünüz uzaylıların UFOlarıyla yaptıkları bir düğün konvoyu değil :). Starlink uydularının fırlatılışından sonra ortaya çıkan görüntü. Yeni ismiyle Starlink Uydu Treni. Dünya’nın birçok yerinden görülmesiyle birlikte insanlar bu ışıkların ne olduklarına dair merakları arttı. Bu yazımda da Starlink projesi nedir? Kimine göre çağın dahisi olan Elon Musk’ın ütopik bir projesi mi? Yoksa Amerika’nın bizi her an gözlemek için yaptığı bir oyun mu? (!) Gelin detaylı şekilde inceleyelim.

Starlink’in duyurulması ve devamındaki süreç  

Elon Musk 2015 yılının Ocak ayında, her projesinde olduğu gibi yine birçok insana ütopik gelecek bir projesini açıkladı. İsmi o zamanlar Starlink olarak duyurulmamıştı. 2018 yılında Elon Musk attığı bir tweette John Green’in “Aynı Yıldızın Altında” kitabından esinlenerek Starlink ismini koyduğunu meraklılara duyurdu.

elon musk

2015’de yaptığı konuşmada ilk görev için 2016 yılını hedeflediklerini söyledi. 2016 yılında 2 adet test uydusu fırlatılacaktı. Elbette bir uzay görevi klasiği olarak bu hedef gerçekleştirilemedi. Ancak 2018 yılının Şubat ayında Tenten A (MicroSat 2a) ve Tenten B (MicroSat 2b) isimli iki test uydusu fırlatılabildi. Bu uydular 514 kilometre yüksekliğe yerleştirildi.

Bu sırada SpaceX Starlink uyduları üzerine çalışmak için Redmond’da yeni bir merkez açtı(2015). 2018 yılına kadar 60 kadar mühendis ve 1000 insanı işe almayı planlıyordu. 2018 yılında gelindiğinde SpaceX’in bu konu üzerine çalışan 3 adet merkezi olmuştu. İşleri hızlı yürütebilmek için bu 3 merkez bir merkezde birleştirildi.

SpaceX'in Redmond'da açtığı uydu merkezi
SpaceX’in Redmond’da açtığı uydu merkezi

Uydular nereye yerleştirilecek?

Uyduların hangi yörüngelere yerleştirileceğine bakmadan önce Dünya’nın etrafındaki yörüngelere göz atalım. Bu yörüngeler kullanım amaçlarına ve Dünya’ya olan yüksekliklerine göre ikiye ayrılıyorlar. Bizim için önemli olan uzaklıklarına göre sınıflandırılması.

  • Low Earth Orbit (LEO)Alçak İrtifa Uydu Yörüngeleri: Yerküreye uzaklıkları 180-2000 km olan uyduların bulunduğu yörünge (Detaylı bilgi için tıklayın.)
  • Medium Earth Orbit (MEO)Orta İrtifa Uydu Yörüngeleri: Yerküreye uzaklıkları 2000–35000 km olan uyduların bulunduğu yörünge
  • High Earth Orbit (HEO)Yüksek İrtifa Yörüngeleri: Yerküreye uzaklıkları 35000 km‘den daha fazla olan uyduların bulunduğu yörünge. Bu kadar uzakta olmalarının sebebi Dünyayla aynı hızda dönerek sadece istenen bölgede görev yapmasıdır. (Daha fazla bilgi için tıklayın.)
Starlink uydularının bulunacağı yükseklikler ve adetleri
Starlink uydularının bulunacağı yükseklikler ve adetleri

Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere SpaceX‘in hedefi uydularını Alçak İrtifa Uydu Yörüngelerine yerleştirmek. Şu anda kullanılan uyduların birçoğu Yüksek İrtifa Yörüngesinde bulunan uydular ve bu uyduların dezavantajı çok uzakta olmaları sebebiyle gecikmenin çok fazla olması. Alçak İrtifa Yörüngesine yerleştirmekteki temel amaç bu gecikme süresini azaltmak.

Uydular hakkında 

SpaceX ilk etapta 12 bin ve proje tamamlandığında 42 bin uyduyu Dünya’nın etrafına yerleştirmeyi planlıyor. Bu uydular SpaceX şirketinin Falcon 9 roketleriyle fırlatılıyor. Her Falcon 9 içinde 60 adet Starlink uydusunu yörüngeye taşıyor.

Test Uyduları
Test Uyduları Fotoğraf:SpaceX

Şubat 2018’de iki adet test uydusu fırlatıldı. Ardından ilk 60 serilik uydu Mayıs 2019‘da fırlatıldı. Bu uydulara v0.9 adı verildi. Esasen bu uydular da test amaçlı fırlatılmıştı. 227 kg olan uydular 550 km yüksekliğe yerleştirildi ve yapı malzemelerinin %95‘i Dünya yörüngesinde yanacak şekilde tasarlandı. Elbette bu fırlatılırken değil, uydular görevlerini bitirmeleri ardından Dünya’ya doğru dalışa geçecek ve 1-2 sene içerisinde Dünya’nın atmosferi tarafından yakılacak ve uzay çöpü olmayacak.

Tesla Roadster
Falcon 9 içinde taşınan Tesla Roadster
Bu kez Falcon 9 roketinin içerisinde Starlink uyduları var.

Bunun ardından Kasım 2019‘da ilk gerçek Starlink uyduları v1.0 adı ile yörüngelerine yerleştiler. Bu uydular 260 kg ağırlığındaydı ve Ka bandına yerleştirildiler. v0.9 uydularının %95lik yanma oranı v1.0 uydularda %100’e çıkarıldı.

Fiziksel Özellikler

Fırlatılan bu uydular üzerinde haberleşme için 4 adet anten bulunmakta. Diğer uydular gibi enerjisini üzerindeki güneş panellerinden sağlıyor. Yukarıda bahsettiğim Dünya atmosferine girip görevine son vermek veya yörüngesinde hareket etmesi gerektiğinde, bu güneş panelleri iyon motoruna güç sağlıyor ve bu sayede hareket edebiliyorlar. Üzerilerinde son derece hassas navigasyon aletleri bulunduruyorlar. Olasılığı çok az olsa da UUİ (Uluslararası Uzay İstasyonu ing:ISS) ile çarpışmamak veya kendi içlerinde çarpışmamak amacıyla bu navigasyon aracını kullanıyorlar.

Starlink üzerindeki 4 adet anten
Starlink uydusu üzerindeki 4 adet anten
starlink Çarpışma Engelleyici
Uydu üzerindeki çarpışma engelleyici

Bu uyduların önemli bir özellikleri de kriptonu iyon motoru yakıtı olarak kullanan ilk uydular olmaları. Kripton öncesinde uydular yakıt olarak Ksenon‘u kullanıyordu. Kripton üzerine yapılan çalışmalar bu kimyasal elementin Ksenon’dan daha verimli sonuç verdiği yönünde. Biraz daha detaya girersek Kripton, Ksenon’dan daha az yoğun bir element ve doğal olarak daha büyük bir yakıt tankı gerektiriyor. Bu bir dezavantaj fakat Kripton, Ksenon’un 10’da 1’i fiyatına mal edilebilmekte. SpaceX on binlerce uydu fırlatacağı için Starlink uydularında Kripton’u yakıt olarak kullanmak Ksenon’a göre daha mantıklı. (Bu konuda detaylı bir araştırma yapmak isteyenler için bir makaleyi bırakıyorum. Tıklayarak ulaşabilirsiniz.)

starlink - Krypton kullanacak olan itki motoru
Kripton kullanacak olan itki motoru
Starlink-yıldız takip edici
Uydu üzerinde yerinin doğruluğunu anlamak için bulunan yıldız takip eden alet

Maliyet ve Kazanç 

Gelelim önemli konulardan birine; planlanan bu projenin maliyeti ne olacak ve SpaceX şirketine katkısı ne kadar olacak?

Projenin maliyetinin 10 milyar doları bulacağı tahmin ediliyor. Fırlatılan her Starlink uydusunun SpaceX şirketine maliyeti 300 bin dolar ve her fırlatılışta Falcon 9 içerisinde 60 adet Starlink uydusu yerleştiriliyor. Ek olarak tabii ki Falcon 9 roketinin maliyeti var.

Burada yazan 62 milyon dolar Falcon 9 roketinin kalkış yapmasını isteyen bir şirketin vermesi gereken fiyat ayrıca yapılan görevin kompleksliğine göre de değişiyor.

Bu projenin 10 yıl öncesinde düşünülmesi bile mantıksızdı. Çünkü SpaceX şirketi tekrar kullanılabilir roketleriyle birlikte 600 milyon dolarlık roket fırlatma maliyetini 50 milyon dolarlara çekmeyi başarabildi. Roketlerin tekrar kullanılabilir oluşu Starlink gibi projeleri daha olabilir kıldı. (Burada bahsettiğim 50 milyon dolar bir Falcon 9 roketinin üretilme maliyeti. Falcon 9 roketinin yakıt taşıyan kısmı yaklaşık olarak 35 milyon dolar ve malzemeyi taşıyan kısmı da 15 milyon dolar civarında. Elbette bu rakamlar çok kabaca ve yakıt maliyetini dahi hesaba katılmıyor. Ama roketleri geri kullanabilmenin ne kadar önemli olduğunu anlamak için çok önemli rakamlar.)

Elon Musk gibi bir girişimci 10 milyar doları riske atıyorsa kazanacağı paranın da ona göre olması gerek. SpaceX şirketinin Starlink projesinden 2025 yılında senelik 30 milyar dolardan fazla gelir elde edeceği ve yine aynı yılda bu gelirin 5 milyar daha artacağı düşünülüyor. Yani senede yaklaşık 35 milyar dolar bir gelir sağlayacak. Elon Musk’ın hedefi de bu projeden kazanılan parayla hayallerini süsleyen Mars projesini fonlamak.

SpaceX başarabilecek mi? 

Bu yıl projesini hızlandıran SpaceX ilk olarak her ay 60 uydu göndermeyi planlıyor. İlerleyen aylarda her iki haftada bir uydu fırlatmayı hedefliyorlar. Yani SpaceX firması her ay iki, senede de 24 adet Falcon 9 roketini Starlink projesine ayırmak zorunda. Bunun altından kalkabilmek için SpaceX’in fırlatma kapasitesinin yüksek olması gerekiyor. Çünkü SpaceX sadece Starlink uydularını yörüngeye yerleştirmiyor. Aynı zamanda bazı ülkelerin ve özel şirketlerin uydularını da yerleştiriyor. Hatta tek görevi Dünya yörüngesine uydu yerleştirmek de değil aynı zamanda NASA ile yaptığı anlaşmalar doğrultusunda UUİ’ye insan ve erzak taşıma görevleri de var.

dragon kapsülü
SpaceX firmasının UUİ’ye insan ve erzak taşıdığı Dragon kapsülü

İnanması güç de olsa bu görev SpaceX için çok zor olmayacak çünkü geçen sene bir haberde senede 40 adet kalkış yapma kapasitesine sahip olduklarını açıkladılar. Dolayısıyla SpaceX firması için bir zorluk değil mükemmel bir kazanç kapısı olacak ve bir taşta iki kuş vuracaklar. Peki nasıl derseniz şöyle ki; eğer SpaceX şirketi Starlink uydularını fırlatmasaydı, 40 fırlatmalık kapasitesini asla dolduramayacaktı. Çünkü Dünya yörüngesine uydu yerleştirmek veya UUİ’ye erzak taşımak gibi görevler sıklıkla yapılan görevler değiller. Dolayısıyla SpaceX şirketi hem roketlerinin kapasitesini verimli bir şekilde kullanacak hem de Starlink gibi bir projeyi tamamlayacak. (Bahsettiğim haber)

Şu ana kadar 8 adet başarılı fırlatış yapıldı ve 422 adet Starlink uydusu yörüngeye yerleştirildi. Bunlarda 15 tanesi emekliye ayrılırken 9 tanesi yanarak görevlerini sonlandırdılar. Yani 408 adet Starlink uydusu şu anda çalışır vaziyette Dünya yörüngesinde dönüyor.

Starlink benzeri projeler (Uydu Yarışı) 

Böyle büyük (ve çok para getiren) bir alanda elbette SpaceX şirketi yalnız kalmadı ve hemen rakip firmalardan ataklar geldi.

  • Samsung 4600 uyduluk bir projeyle bu yarışa katıldı. 
  • Ardından Amazon şirketinin sahibi Jeff Bezos, Nisan 2019’da “Kuiper Projesi” adı altında 3236 adet uyduyu yörüngeye yerleştireceğini duyurdu.
  • Telesat 2018 yılında 117 uyduluk bir internet ağı kuracağını duyurdu. Geçtiğimiz haftalarda yayınlanan bir habere göre bu sayı 298’e kadar çıktı. (Bahsettiğim haber)
  • OneWeb şirketi öncelerde 4000 uyduluk bir ağ kurmayı planlasalar da şu anki planları 650 uyduluk bir ağ. İlerleyen safhalarda bu sayı tekrardan yükseltilebilir gibi duruyor. Şu anda 74 adet uyduyu başarıyla yörüngeye yerleştirdiler bile. 
OneWeb şirketinin başarıyla yörüngeye yerleştirdiği uydular
Bu tabloda da daha detaylı bir şekilde açıklanıyor.

NEDEN?

Bu projeyi duyunca insanın aklına direkt neden sorusu geliyor. Neden SpaceX 10 milyar dolar gibi büyük bir parayı bu işe yatırıyor? İlk akla gelen cevap getireceği para olsa da, SpaceX şirketinin CEO’su Elon Musk söz konusu olunca bu projenin arkasında başka vizyon ve hedeflerin de olması muhtemel gözüküyor.

1-Gecikme Süresi 

Şu an kullandığımız internet okyanuslar altındaki veya yolların altındaki fiber optik kablolarla sağlanıyor.

Okyanuslar altından geçen ve internet sağlayan kablolar
Okyanuslar altından geçen ve internet sağlayan kablolar

2015 yılına kadar en uzun hattaki gecikme süresi 65 milisaniye idi. 2015 yılında bu gecikmeyi azaltmak için 300 milyon dolar harcama yapıldı ve yeni bir internet hattı okyanuslara döşendi. Ve 65 milisaniyelik gecikme süresi 58.95 milisaniyeye düşürüldü. Bizler için boşa harcama olarak gelse de finans alanında bu yatırımlar büyük önem arz ediyor.

starlink

Yaklaşık 6 milisaniyelik bir gecikme için 300 milyon dolar ödeniyorken Starlink bu süreyi 17 milisaniye daha azaltacağını söylüyor. 

2-Maliyet 

Bugünlerde tartışma konusu olan 5G teknolojisi, 4G teknolojisinden 10-100 kat daha hızlı bir erişim vadediyor. Ama bir sorun ortaya çıkıyor; maliyet . 5-7 yıl içerisinde 4G teknolojisinden 5G teknolojisine geçmenin 130 ila 150 milyar dolara mal olması öngörülüyor. (Haber)

İlk başta Starlink projesi için 10 milyar doların fazla olduğunu düşünebilirsiniz ama bu proje yerine yapılabilecek projelerin maliyeti en az 10 kat daha fazla.

3-İnternete Erişim 

Dünya’nın yüzde kaçının internete erişemediğini hiç düşündünüz mü? Eğer bu konuda hiç araştırma yapmadıysanız cevap sizi epey şaşırtacak. Dünya nüfusunun %50’si internete çeşitli nedenlerden dolayı erişemiyor. Evet tam olarak Dünya’nın yarısının internete erişimi yok. Starlink projesinin bir amacı da bu; tüm Dünya’ya internet erişim imkanı sağlamak. (Haber)

SpaceX’in Sağladığı İnternete Erişim Nasıl Olacak?

O kadar övdükten sonra bu internete nasıl erişeceğimizden bahsedelim biraz da. İnternete erişim oldukça basit olacak fiyatı 200 dolar civarında olacağı tahmin edilen bir çanak anteninizin olduğu her yerde bu internete erişebileceksiniz. Elbette 200 dolar çok yüksek bir para, hele ki bugünkü dolar kuruyla hesaplayınca, ama bunun benzeri çanak antenlerin 30 bin dolar fiyatlarına satıldığı göz önüne alınırsa maliyetin ne kadar minimalize edildiği anlaşılıyor.

Ücreti Ne Kadar Olacak?

Diğer bir önemli soru ise bu internetin fiyatının ne kadar olacağı. Proje duyurulduğu sıralarda bedava olacağına dair söylentiler ortalıkta dolaşsa da sonrasında bunun doğru olmadığı açıklandı. SpaceX şirketi tarafından fiyatlandırma konusunda resmi bir açıklama gelmese de; yapılan tahminler fiyatların aylık 80 dolar civarında olacağı yönünde (Haber). Dolar kurunu hesaba katınca biraz pahalı gibi gelebilir. Ayrıca yurt dışındaki rakipleriyle kıyaslandığında fiyatı oldukça uygun. Elbette bu fiyatlar henüz tahmin ve SpaceX şirketinin ülkelere göre ayrı fiyat politikası uygulayıp uygulamayacağı belli değil. Ayrıca çanak anten olan herkes bunu kullanabileceğine göre bir apartman için belki de bir adet anten bu işi halledecek bilemiyoruz.

Zararları 

1-Işık Kirliliği

42 bin adet uydu demek Dünya’nın etrafının tamamen uydularla çevrilmesi demek. Bu uydular çok fazla ışık kirliliğine neden olacak. Işık kirliliği astronomların gözlem yapmasını güçleştiren en büyük etmenlerden birisi. Aynı zamanda amatör astrofotoğrafçılar için bir felaket demek bu. Henüz projenin binde biri bile tamamlanmamışken sorunlar ortaya çıkmaya başladı bile. Birçok astrofotoğrafçı Starlink uydularının fırlatıldıkları sırada çıkardıkları ışıklardan rahatsızlıklarını Twitter’dan bildirdi. Ve Elon Musk’a  serzenişte bulundular. 

starlink uydularının oluşturduğu beyaz çizgiler
Starlink uydularının fotoğraflarda oluşturduğu beyaz çizgi

Astrofotoğrafçılar serzenişte bulunma nedeni şu; astrofotoğrafçılar uzun pozlama fotoğraflar çektikleri için fotoğraflarını tamamlamaları uzun zaman alabiliyor. Starlink uydularının fırlatılmasıyla birlikte bu fotoğraflarda beyaz çizgiler çıkmaya başladı. Yani Starlink uydularının ışıkları fotoğrafları mahvediyordu. 

Yine Starlink uydularının fotoğraflarda oluşturduğu beyaz çizgilere bir örnek

Elon Musk bu serzenişi duydu. Ardından mühendisler yeni fırlatılacak uyduları kara uydu ismini verdikleri bir yöntem deneyerek bu ışık kirliliğini azaltmaya çalıştılar. Bu çaba çok başarılı olmayınca başka bir yöntem düşündüler. Uydular fırlatıldıktan sonra geçiş rotaları paylaşılacak ve uzun pozlama fotoğraf çeken astrofotoğrafçılar buna göre önlem alabilecek. Ayrıca ilerideki uçuşlarda şemsiye görevi görecek eklentiler de eklemeyi düşünüyorlar.

2-Uzay Çöpleri

Uzay çöplerinin 1957-2015 arası artışı

Bir diğer sorunsa uzay çöpleri. Ve bu sorun ciddiye alınmazsa ileride daha büyük sorunlar ortaya çıkacağı kesin. Bu konuda birçok girişim bulunmakta ama şu an konumuz Starlink uydularının uzay çöplüğüne etkilerinin neler olacağı. Aslında yukarıda uydu çeşitlerinden bahsederken bu konuya değinmiştim. İşlevli olacak Starlink uyduları (v1.0) Dünya atmosferine girdiği anda %100 yanması üzerine tasarlandı. Ve böylece görevleri bitince uzayda gezinen bir tehlike olmayacaklar.

Hukuksal Sorunlar

Starlink projesiyle SpaceX herkese internet erişimi sunmayı planlıyor. Tüm Dünya’ya internet sağlamak yanında birçok sorunu getiriyor. Örneğin Türkiyeyi düşünürsek; eğer interneti Starlink uyduları üzerinden alırsak ülkede yasaklı olan sitelere erişimimiz olacağını gösterir. Ve bu durum devletlerle SpaceX şirketini karşı karşıya getirebilir. Belki bu durum ülkelere özel internet erişimiyle çözülebilir ama daha büyük sorunlar olan ülkeler var. İran ve Çin gibi ülkelerde çanak anten kullanmak bile yasak. Bu sorunla SpaceX şirketi nasıl başa çıkacak zamanla göreceğiz.

Ne Zaman İnternet Kullanılabilecek?

Bu sorunun cevabı ülkelere göre farklılık gösteriyor. Kanada ve ABD’nin kuzey kısmında 6 ay içerisinde kullanıma başlaması planlanıyor. Tüm Dünya’nın erişimi için ise 2027 yılı öngörülüyor.

Ülkemizdeki internet sağlayıcıların sağladığı hızları düşünürsek. 1 Gigabyte/Sn hız bizim için ütopik bir düşünce. SpaceX, projesini tamamladığında Türkiye’de kullanılır mı bilemiyorum. Kullanılmasa bile altyapı hizmetlerine ısrarla yatırım yapmayan internet sağlayıcıları bu proje sayesinde yatırım yapmak zorunda kalabilirler.

Starlink Uydularını Görmek

Eğer ışık kirliliğinin az olduğu bir yerde yaşıyorsanız Starlink uydularını gözle görebilirsiniz. https://findstarlink.com/ sitesine girip şehrinizi seçerek hangi gün ve saatte uyduları gözlemleyebileceğinizi görebilirsiniz.

Bir Starlink Görevi

Güncellemeler 

04.06.2020

Antenlerin üzerine takılan bu güneşliklerin tasarlanma amacı; Güneşten gelen ışığın yansımasını engelleyerek astronomların gözlemlerini rahatlıkla yapabilmesi

Türkiye saatiyle gece 4-5 arasında SpaceX 60 uydusunu daha yörüngeye yerleştirdi ve böylece toplam çalışan uydu sayısı 468’e çıktı. SpaceX ilk kez üzerinde çalıştığı güneşlikleri bu 60 uyduda denedi.

04.06.2020 Starlink Görevi

13.06.2020

13 Haziran’da Starlink Projesi’nin (test uydularıyla birlikte) 10. başarılı uydu fırlatışı gerçekleştirildi. Bu uçuşta 58 adet Starlink uydusunun yanı sıra 3 adet Dünya gözlemleme uydusu fırlatıldı. Starlink’in aktif uydu sayısı 526’ya ulaştı. 

13.06.2020 Starlink Görevi